

Ամբերդ միջնադարյան ամրոցը, որի անունը թարգմանաբար նշանակում է «ամպերի բերդ», կանգնած է Արագած լեռան լանջերին՝ 2300 մ բարձրության վրա։ Այն գտնվում է Ամբերդ և Արքաշեն գետերի միախառնման վայրում՝ երեք կողմից խոր կիրճերով պաշտպանված ժայռոտ բարձունքի վրա։ Դեպի ամրոց տանում է միայն մեկ ճանապարհ։ Այս ճանապարհն անցնում է լեռներով, ինչի պատճառով ձմռանը այնտեղ հասնելն անհնար է։
Ամբերդ ամրոցը կառուցվել է 7-10-րդ դարերում հայ Կամսարական և Պահլավունի իշխանների կողմից։ Ամրոցը ծառայում էր որպես հայ իշխանների ամառային նստավայր։ Իր աշխարհագրական դիրքի շնորհիվ Ամբերդը Հայոց թագավորության ամենակարևոր ռազմապաշտպանական դիրքերից էր։

Խոր Վիրապի վանքը գտնվում է Արաքս գետի ձախ ափին՝ Արարատի մարզում։ Խոր Վիրապ անունը նշանակում է «խոր փոս», ինչը խորհրդանշում է նրա պատմությունը։ Վանքը կառուցվել է ստորգետնյա զնդանի վրա, որտեղ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը բանտարկված էր հայոց Տրդատ թագավորի կողմից՝ Հայաստանում քրիստոնեություն տարածելու համար։ Օձերով և միջատներով լի զնդանը չկոտրեց Սուրբ Գրիգորի հավատը։ Նա ողջ մնաց մի կնոջ շնորհիվ, որը գաղտնի կերակրում էր նրան։ Սուրբ Գրիգորն այստեղ բանտարկված էր մոտ 14 տարի, մինչև Տրդատ թագավորը խելագարվեց, և թագավորի քույրը Գրիգորին ազատեց բանտից, որպեսզի նա բուժի եղբոր հոգեկան հիվանդությունը։ Բժշկվելու համար երախտագիտությունից դրդված՝ թագավորը 301 թվականին քրիստոնեությունը հռչակեց պետական կրոն՝ Հայաստանը դարձնելով քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունած առաջին ազգը։ 642 թվականին Ներսես Գ կաթողիկոսը զնդանի վրա մատուռ կառուցեց, որը հետագայում ավերվեց և 17-րդ դարում փոխարինվեց նոր մատուռով։ Այսօր ճանապարհորդները կարող են իջնել եկեղեցու խորանի տակ գտնվող ստորգետնյա փոսը, որտեղ պահվում էր Սուրբը։ Գեղեցիկ Խոր Վիրապի վանքը աստվածաշնչյան Արարատ լեռանը ամենամոտ կետն է և բացում է դեպի այն ամենատպավորիչ տեսարաններից մեկը։

Էջմիածնի մայր տաճարը, որը կառուցվել է 303 թվականին՝ քրիստոնեության ընդունումից հետո, Հայ Առաքելական եկեղեցու հոգևոր կենտրոնն է։ Այն կառուցել է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը մի տեսիլքից հետո, որում Քրիստոս Ինքն իջավ երկիր և ցույց տվեց տաճարի կառուցման վայրը։ «Էջմիածին» անունը թարգմանաբար նշանակում է «Իջավ Միածինը»։ Հիմնադրումից ի վեր Սուրբ Էջմիածինը, որը հաճախ համարվում է աշխարհի ամենահին մայր տաճարը, եղել է Հայոց եկեղեցու գերագույն առաջնորդի՝ կաթողիկոսի աթոռանիստը։
Սկզբնապես Էջմիածնի մայր տաճարը կառուցված էր փայտից և ուներ բազիլիկի տեսք։ Այնուհետև այն վերակառուցվեց, և 7-րդ դարում տաճարը վերաշինվեց քարից։ Մայր տաճարի առանձնահատկությունը նրա խորաններն են։ Գլխավորից բացի՝ այն ունի ևս երեքը, որոնցից երկուսը գտնվում են հյուսիսային և հարավային խորշերում, իսկ մյուսը՝ կենտրոնում, և նշում է այն սուրբ վայրը, որտեղ Քրիստոս իջավ և Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչին պատվիրեց կառուցել տաճարը։ Զարդանախշերից և այլ ձևավորումներից բացի՝ այստեղ կան տարբեր սրբազան տեսարաններ պատկերող որմնանկարներ և սրբերի ու առաքյալների ավելի քան 120 դիմանկար։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկված Էջմիածնի վանական համալիրը ներառում է 5 եկեղեցի՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը, Սուրբ Հռիփսիմեն, Սուրբ Գայանեն, Սուրբ Շողակաթը և Սուրբ Մարիամ Աստվածածինը։

Երևանից 15 կմ հեռավորության վրա գտնվող Զվարթնոցը միջնադարյան հայկական ճարտարապետության հոյակապ հուշարձաններից է։ Տաճարը կառուցվել է 7-րդ դարում Ներսես Գ կաթողիկոսի կողմից և նվիրված էր Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչին։ Հետագայում՝ 10-րդ դարում, տաճարը ավերվեց հզոր երկրաշարժից։ Զվարթնոցը համարվում էր ճարտարապետական հրաշք և նախատիպ ծառայեց բազմաթիվ այլ հայկական եկեղեցիների համար։ Այսօր նույնիսկ այս եզակի ճարտարապետական կառույցի ավերակները պատկերացում են տալիս նրա հազվագյուտ ու վեհաշուք գեղեցկության մասին։ 1989 թվականին Զվարթնոց տաճարի ավերակները ընդգրկվեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Սևանավանքը Հայաստանի ամենաակնառու պատմամշակութային վայրերից է, որը գտնվում է Սևանա լճի թերակղզում։ Վանքը, որը հայտնի է նաև որպես «Մարիամաշեն» (այսինքն՝ Մարիամի կառուցած), հիմնադրվել է 9-րդ դարում Աշոտ Ա Բագրատունի թագավորի դուստր Մարիամ իշխանուհու կողմից։ Վանքի առաջին եկեղեցին կառուցել է Գրիգոր Լուսավորիչը 305 թվականին՝ քրիստոնեության ընդունումից հետո։
Համալիրը բաղկացած է երկու վանական եկեղեցուց՝ Սուրբ Առաքելոց և Սուրբ Աստվածածին, որոնք կանգնած են պատմական նշանակություն ունեցող բազմաթիվ խաչքարերի մեջ։ Այն հայտնի է նաև դեպի լիճ բացվող հոյակապ տեսարանով, ինչը այն դարձնում է երկրի ամենահայտնի զբոսաշրջային վայրերից մեկը։

Գեղարդի վանքը միջնադարյան հայկական ճարտարապետության ամենահիասքանչ վանական համալիրներից է, որը գտնվում է Կոտայքի մարզում։ Այս եզակի վանական համալիրը, որի մի մասը փորված է ժայռի մեջ, ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Վանքը հիմնադրվել է 4-րդ դարում Գրիգոր Լուսավորչի կողմից մի քարանձավում, որտեղ նա հանդիպել էր հրաշագործ աղբյուրի։ Սուրբ Գրիգորն այն սկզբում անվանել է Այրիվանք (այր՝ քարանձավ)։ Այս աղբյուրը մինչ օրս հոսում է մատուռում, և մարդիկ գալիս են այստեղ՝ խմելու նրա սուրբ ջրից։ Հետագայում վանքը կոչվեց Գեղարդավանք՝ Նիզակի վանք։ Ըստ ավանդության՝ Սուրբ Թադեոս առաքյալն այստեղ է բերել այն նիզակը, որով հռոմեացի զինվորը խոցել էր խաչված Քրիստոսի կողը՝ այսպես կոչված Ճակատագրի նիզակը։ Նիզակը վանքում պահվել է մոտ 500 տարի (այժմ այն պահվում է Էջմիածնի թանգարանում)։ Համալիրի ճարտարապետությունը շատ տպավորիչ է. որոշ եկեղեցիներ ամբողջությամբ փորված են ժայռերի մեջ, մյուսները քիչ են տարբերվում քարանձավներից։ Այն ունի անհավանական ակուստիկա. որոշ վայրերում ձայնը կարող է լսվել մինչև 40 վայրկյան, և դրա գաղտնիքը դեռ բացահայտված չէ։

Գառնիի հեթանոսական տաճարը երկրի ամենահայտնի և կարևոր զբոսաշրջային վայրերից է, որը գտնվում է Կոտայքի մարզում՝ Ազատ գետի ձախ ափին։ Տաճարը կառուցվել է մ.թ. 1-ին դարում հայոց Տրդատ Ա թագավորի կողմից։ Այն նվիրված էր Միհր աստծուն՝ արևի հայկական հեթանոսական աստծուն։ Քրիստոնեության ընդունումից հետո բոլոր հեթանոսական պաշտամունքի վայրերը ավերվեցին, բացի այս մեկից, որը երկրում պահպանված միակ հեթանոսական կառույցն է։ Տաճարը հեթանոսական, հելլենիստական և հունահռոմեական ճարտարապետության իսկական գլուխգործոց է։ Այն կառուցված է մոխրագույն բազալտից և հենված է իոնական օրդերի քսանչորս սյուների վրա՝ վեցական առջևում և հետևում, ութական՝ կողքերում։ 24 սյուները խորհրդանշում են օրվա 24 ժամերը։
Համալիրը, որը ներառում էր հռոմեական բաղնիք, հայոց թագավորների ամառային պալատ և 7-րդ դարի եկեղեցի, ռազմավարական նկատառումներով կառուցված էր բարձր բլրի վրա և շրջապատված էր պարիսպներով՝ դառնալով հզոր ամրոց։

Հաղպատի վանքը Հայաստանի ամենատպավորիչ վանքերից է, որը գտնվում է Լոռու մարզի Հաղպատ գյուղում։ Այն կառուցվել է 10-րդ դարում Խոսրովանուշ թագուհու կողմից և այն ժամանակ ամենանշանավոր գիտական կենտրոններից էր, որտեղ պահվում էր ձեռագրերի հարուստ և բազմազան հավաքածու։ Հաղպատում վանականները կարող էին ուսումնասիրել բժշկություն, աստղագիտություն, փիլիսոփայություն, երաժշտություն, գրականություն, մանրանկարչություն և այլն։ Մեծ հոգևոր նշանակություն ունեցող այս վանական համալիրը ներառում է Սուրբ Նշան, Սուրբ Գրիգոր և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները, գավիթ, գրատուն, սեղանատուն, զանգակատուն և բազմաթիվ խաչքարեր։ Այս կառույցներն արտացոլում են միջնադարյան հայկական ճարտարապետության հիմնական առանձնահատկությունները։ 1996 թվականին Հաղպատի վանքն ընդգրկվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Սանահինի վանքը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային մշակութային ժառանգության ցանկում ընդգրկված մեկ այլ նշանավոր հոգևոր և կրթական կենտրոն է։ Այն հիմնադրվել է 10-րդ դարում և եղել է խոշոր կրթական կենտրոն՝ ակադեմիաներով, գրադարաններով և դպրոցներով։ Վանքի գրապահոցը միջնադարյան Հայաստանում ամենամեծն էր։ Ըստ ավանդության՝ համալիրի առաջին եկեղեցին հիմնադրվել է 4-րդ դարում, իսկ «Սանահին» անունը նշանակում է «սա ավելի հին է, քան մյուսը»։ «Մյուսը» այս դեպքում վերաբերում է Հաղպատի վանքին, որը գտնվում է նրանից ոչ հեռու։ Վանական համալիրը ներառում է Սուրբ Աստվածածին և Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցիները՝ իրենց գավիթներով, Սուրբ Գրիգոր և Սուրբ Հարություն մատուռները, ճեմարան, զանգակատուն, գրչատուն, ինչպես նաև Զաքարյանների և Կյուրիկյանների դամբարանները։

Ախթալայի վանական համալիրը գտնվում է Լոռու մարզի Ախթալա գյուղում՝ Վրաստանի սահմանի մոտ։ Այն կառուցվել է 10-րդ դարում Կյուրիկյան իշխանների կողմից և ներառում է հայկական, վրացական և բյուզանդական ճարտարապետության տարրեր։ Համալիրի գլխավոր առանձնահատկությունը որմնանկարների հիասքանչ հավաքածուն է, որը ծածկում է գլխավոր եկեղեցու գրեթե բոլոր ներքին պատերը։ Որմնանկարների գունավորումը բնորոշ է բյուզանդական արվեստին, իսկ մանրանկարների թեմատիկ լուծումները հայկական են։ Պատերին կան հունարեն և վրացերեն արձանագրություններ։ Կենտրոնական եկեղեցուց բացի՝ համալիրը ներառում է նաև Սուրբ Բարսեղ փոքրիկ եկեղեցին, բնակելի շենքի ավերակներ և այլ շինությունների հետքեր։ Ամրոցի պարիսպները բավականին լավ են պահպանվել, ինչը վկայում է, որ ժամանակին այն շատ հզոր ամրություն է եղել։ Բացի այդ, ամրոցը կանգնած է բարձր կիրճի եզրին և երեք կողմից պաշտպանված է բնական արգելքներով։

Միջնադարյան հայկական ճարտարապետության գոհարը՝ Տաթևի վանքը, գտնվում է Սյունիքի մարզում՝ Որոտան գետի աջ ափին վեր խոյացող բարձր ժայռի վրա։ Այն կառուցվել է 9-13-րդ դարերում և եղել է միջնադարյան Հայաստանի ամենամեծ կրոնական, մշակութային և գիտական կենտրոնը, Սյունիքի իշխանության քաղաքական կենտրոնը և Սյունյաց եպիսկոպոսի նստավայրը։ Այսօր վանական համալիրը բաղկացած է երեք եկեղեցուց՝ Սուրբ Աստվածածին, Սուրբ Պողոս-Պետրոս և Սուրբ Գրիգոր։ Նախկինում Տաթևի վանք հասնելը շատ դժվար էր՝ ոլորապտույտ ճանապարհի պատճառով, որն իջնում էր կիրճի զառիթափ լանջերով և Սատանի կամրջով անցնում Որոտան գետը։ Այժմ Տաթևը հեշտությամբ հասանելի է բոլորին՝ աշխարհի ամենաերկար հետադարձ ճոպանուղու՝ «Տաթևի թևեր»-ի շնորհիվ։ Այս օդային ճոպանուղին ռեկորդակիր է որպես ամենաերկար անընդմեջ երկուղի ճոպանուղի (5,7 կմ)։ Անհավանական տեսարանով կիրճի վրայով «թռիչքը» տևում է 12 րոպե, որի ընթացքում կհիանաք գեղատեսիլ կիրճից վեր ժայռոտ սարավանդի վրա գտնվող վանքի տպավորիչ տեսարանով և կլսեք նրա պատմությունը։

12-րդ դարում կառուցված Գոշավանք միջնադարյան վանական համալիրը գտնվում է Դիլիջան առողջարանային քաղաքից 15 կմ հեռավորության վրա։ Վանքն անվանվել է ի պատիվ մեծ հայ գիտնական, պատմիչ և քաղաքական գործիչ Մխիթար Գոշի, որը կառուցել է վանքը Իվանե Զաքարյան իշխանի աջակցությամբ։ Մխիթար Գոշն այստեղ ապրել և աշխատել է 25 տարի՝ հիմնադրելով դպրոց, որտեղ դասավանդվում էին լեզուներ (հայերեն, լատիներեն, հունարեն), փիլիսոփայություն, երաժշտություն, նկարչություն և այլ առարկաներ։ Այսպիսով, վանքը ոչ միայն կրոնական, այլև կարևոր կրթական և մշակութային կենտրոն էր։
Վանական համալիրը ներառում է Սուրբ Աստվածածին, Սուրբ Գրիգոր, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցիները, զանգակատնով գրատուն, դպրոցական շենքեր, մատուռ և բազմաթիվ եզակի խաչքարեր։ Վանքի առաջին և կենտրոնական եկեղեցին՝ Սուրբ Աստվածածին տաճարը, դասական միջնադարյան հայկական ճարտարապետական ոճով գմբեթավոր տաճարի հոյակապ օրինակ է։ Վանքի տեսքը վեհաշուք է՝ Հայաստանի ամենագեղատեսիլ վայրերից մեկում գտնվելու շնորհիվ։

Հաղարծնի վանքը երկրի ամենաառեղծվածային վայրերից է՝ բարձր անտառապատ լեռներում։ Ճարտարապետության և բնության զարմանալի ներդաշնակություն ներկայացնող վանական համալիրը գտնվում է Դիլիջան առողջարանային քաղաքից 18 կմ հյուսիս։ Այն հիմնադրվել է Բագրատունիների արքայատոհմի կողմից 10-րդ դարում։ Համալիրը ներառում է չորս եկեղեցի՝ Սուրբ Գրիգոր, Սուրբ Աստվածածին, Սուրբ Կաթողիկե և Սուրբ Ստեփանոս, երկու գավիթ, սեղանատուն, աղոթասրահներ և բազմաթիվ խաչքարեր։ Գլխավոր եկեղեցին Սուրբ Աստվածածինն է, որի տակ կա թաքնված սենյակ և գաղտնի թունել, որոնք օգտագործվում էին պատերազմների կամ երկրաշարժերի ժամանակ սրբությունները թաքցնելու և փախչելու համար։ Վանքի սեղանատունն ունի 12 սյուն, որոնք խորհրդանշում են Քրիստոսի 12 աշակերտներին։ 13-րդ դարում վանքը ծառայում էր ոչ միայն որպես կրոնական, այլև որպես գիտական կենտրոն։

Նորավանքը հայկական կրոնական արվեստի իսկական գանձ է։ 13-րդ դարի այս վանական համալիրը գտնվում է Վայոց ձորի մարզում՝ Արփա գետի կիրճի վերևում։ Նորավանքը համարվում է նշանավոր քանդակագործ և ճարտարապետ Մոմիկի ստեղծած ճարտարապետական գլուխգործոց։ Այն հատկապես եզակի է դարձնում այն, որ Նորավանքն աշխարհի այն սակավաթիվ վանքերից է, որոնք երկհարկանի են։ Համալիրը ներառում է երեք եկեղեցի՝ Սուրբ Աստվածածին, Սուրբ Կարապետ և Սուրբ Գրիգոր, գավիթ և Սմբատ իշխանի դամբարանը։ Ամենահոյակապ շինությունը Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է, որը կառուցել է Բուրթել Օրբելյան իշխանը։ Կիսանկուղային առաջին հարկը ծառայում է որպես Օրբելյանների տոհմական դամբարան։ Զառիթափ աստիճաններով առաջինին միացված երկրորդ հարկը խաչաձև հատակագծով մատուռ է։
Նորավանքը Հայաստանում պարտադիր այցելության վայր է ոչ միայն իր մշակութային նշանակության, այլև հոյակապ դիրքի շնորհիվ։ Վանքի հիասքանչ ճարտարապետությունը զարմանալիորեն հակադրվում է այն շրջապատող կարմիր ժայռերին։ Այստեղ ամեն ինչ եզակի է և ներդաշնակ։

Սաղմոսավանքը գտնվում է Արագածոտնի մարզում՝ Քասախ գետի աջ ափին։ Վանքը կանգնած է կիրճի եզրին՝ դեպի զառիթափ ձորը բացվող հիասքանչ տեսարանով։
Սաղմոսավանք անունը ծագում է «սաղմոս» բառից, որը հոգևոր երգ կամ քնարական բանաստեղծություն է։ Ըստ ավանդության՝ համալիրի առաջին եկեղեցին հիմնադրել է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը, որն այստեղ հոգևորականներին սաղմոսներ էր ուսուցանում։
Միջնադարի ամենանշանավոր հոգևոր և մշակութային կենտրոններից մեկը հանդիսացող վանական համալիրը ներառում է Սուրբ Սիոն և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները, գավիթ և գրչատուն։ Գլխավոր եկեղեցին (Սուրբ Աստվածածին) կառուցվել է 1215 թվականին Վաչե Վաչուտյան իշխանի կողմից։ Այն ունի խաչաձև հատակագիծ՝ բոլոր անկյուններում երկհարկանի ավանդատներով և կենտրոնում գլանաձև գմբեթով։ Ժամանակին համալիրը շրջապատված էր կիսաշրջանաձև դարպասներով։
Սաղմոսավանքը հայտնի էր իր ձեռագրերով։ Այստեղ ստեղծվել և ընդօրինակվել են բազմաթիվ մանրանկարներ, աստվածաբանական գրականություն և հայ պատմիչների բազմաթիվ երկեր։

Սելիմի քարավանատունը, որը հայտնի է նաև որպես Օրբելյանների քարավանատուն, գտնվում է Վայոց ձորի մարզում։ Այն կառուցվել է 14-րդ դարում Վարդենյաց լեռնանցքի երկայնքով Չեսար Օրբելյան իշխանի կողմից՝ Եվրոպայի և Մերձավոր Արևելքի ճանապարհները կապելու և Մետաքսի ճանապարհով անցնող ճանապարհորդներին ու նրանց կենդանիներին ապաստան տալու համար։ Քարավանատունը կառուցված է բազալտե քարերից։ Այն ունի մեկ սրահ՝ բաժանված երեք նավի յոթ զույգ սյուներով։ Կենդանիները հանգստանում էին գլխավոր սրահի աջ և ձախ կողմերի նեղ միջանցքներում։ Քարավանատան արևմտյան կողմում ճանապարհորդների համար կառուցված էր առանձին ննջասենյակ։

Հայկական ճարտարապետության ամենաուշագրավ ժառանգությունը խաչքարերն են («խաչ» և «քար»), որոնք ընդգրկված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում։ Դարեր շարունակ փորագրված այս եզակի խաչքարերը դարձել են քրիստոնյա Հայաստանի խորհրդանիշը։ Գեղարքունիքի մարզում՝ Սևանա լճի ափին գտնվող Նորատուսի գերեզմանատունը աշխարհում խաչքարերով ամենամեծ գերեզմանատունն է։ Այն պարունակում է տարբեր ժամանակների և ճարտարապետական լուծումների մոտ 900 խաչքար։ Դրանց մեծ մասը թվագրվում է 13-17-րդ դարերով, իսկ ամենահինը պատկանում է 7-րդ դարին։

Հայկական Սթոունհենջը, որը կոչվում է Զորաց քարեր կամ Քարահունջ, ինչը համապատասխանաբար նշանակում է «Քարե բանակ» և «Խոսող քարեր», գտնվում է Հայաստանի հարավում՝ Սյունիքի մարզում։ Սա եզակի կառույց է, որը բաղկացած է հարյուրավոր ուղղահայաց տեղադրված երկմետրանոց քարերից, որոնք կազմում են կատարյալ շրջան՝ կենտրոնում դոլմենով։ Հնագետների կարծիքով՝ սա հնագույն աստղադիտարան է, որն օգտագործվել է աստղագիտական նպատակներով նախապատմական ժամանակներում։ Սակայն գիտնականների կարծիքները նրա տարիքի վերաբերյալ բավականին տարբեր են։ Ոմանք ասում են, որ Քարահունջը կառուցվել է մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում, իսկ մյուսները պնդում են, որ համալիրը մոտ 7500 տարեկան է։

Ըստ Աստվածաշնչի՝ հենց Արարատ լեռան վրա է հանգրվանել Նոյան տապանը Մեծ ջրհեղեղից հետո։ Ուստի Արարատը համարվում է Սուրբ լեռ, մարդկության փրկության վայր և մարդկային ցեղի օրրան։ Թեև այսօր այն Հայաստանի տարածքում չէ, Արարատ լեռը համարվում է երկրի ազգային խորհրդանիշը և պատկերված է երկրի զինանշանի, ինչպես նաև բազմաթիվ ազգային բրենդների ու արտադրանքի վրա։
Արարատ լեռը կանգնած է Արաքս գետի աջ ափին՝ Թուրքիայի սահմանի մոտ։ Այն ունի երկու գագաթ՝ Արևմտյան կամ Մեծ Արարատ (5165 մ) և Արևելյան կամ Փոքր Արարատ (3925 մ)։ Հայերը սիրով դրանք անվանում են «երկու եղբայրներ»՝ Մասիս և Սիս։ Մեծ Արարատը ողջ տարին ծածկված է հավերժական ձյունով։
Արարատը կարելի է տեսնել Հայաստանի բազմաթիվ անկյուններից, իսկ ամենատպավորիչ տեսարանները բացվում են Խոր Վիրապի վանքից (նրան ամենամոտ կետը), Չարենցի կամարից և Կասկադից։

Հայաստանի կապուտաչյա գեղեցկուհին՝ Սևանա լիճը, որը կոչվում է նաև «Հայաստանի կապույտ մարգարիտ», աշխարհի խոշորագույն բարձրլեռնային քաղցրահամ լճերից է և գտնվում է ծովի մակարդակից 1900 մետր բարձրության վրա։ Երբեմն թվում է, թե ջրի մակերեսը քիչ է մնում դիպչի երկնքին։ Մոտ 1240 քառակուսի կիլոմետր մակերեսով Սևանը շրջապատված է լեռնաշղթաներով։ Սևանի բնապատկերների գեղեցկությունը հատկապես հիասքանչ է Սևանի թերակղզուց։ Թերակղզում գտնվող Սևանավանքը դարձել է երկրի ամենահայտնի զբոսաշրջային վայրերից մեկը՝ կապույտ ջրի և պայծառ երկնքի շունչ կտրող տեսարանի շնորհիվ։

Արագածը Հայաստանի ամենաբարձր լեռն է՝ բաղկացած չորս գագաթից՝ Հարավային՝ 3879 մ, Արևմտյան՝ 4080 մ, Արևելյան՝ 3916 մ և Հյուսիսային, որն ամենաբարձրն է՝ 4090 մ։ Պատմաբանները անվան ծագումը կապում են հայոց Արա Գեղեցիկ արքայի և նրա արքայական գահի հետ։
Լեռը հայտնի է ոչ միայն իր անհավանական գեղեցկությամբ, այլև հոյակապ մշակութային ժառանգությամբ, որը ներառում է պալեոլիթյան դարաշրջանի տասնյակ վկայություններ, ջրի աղբյուրների մոտ կանգնեցված հսկա վիշապաքարեր, հնագույն ոռոգման ցանցեր և միջնադարյան հայկական ճարտարապետության անհավանական նմուշներ՝ Ամբերդ ամրոցը, Բյուրականի աստղադիտարանը և այլն։ 3200 մ բարձրության վրա կա գեղատեսիլ լիճ՝ Քարի լիճը, որտեղ կարելի է ձնագնդի խաղալ նույնիսկ շոգ ամառային օրերին։

Լոռու մարզում գտնվող Դեբեդի կիրճը Հայաստանի ամենագրավիչ վայրերից է։ Դեբեդի կիրճի խորությունը հասնում է 350 մետրի։ Կիրճը ձգվում է Դեբեդ գետի երկայնքով, որը հայերի համար կապվում է առեղծվածի և սարսափի հետ։ Սա արտացոլված է հայտնի հայ գրող Հովհաննես Թումանյանի բանաստեղծություններից մեկում, որտեղ հերոսը խելագարվում է՝ գիշերը մենակ անցկացնելով կիրճում։
Դեբեդ գետի ափամերձ տարածքում կան բազմաթիվ պատմական հուշարձաններ՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկված Հաղպատի և Սանահինի վանքերը, Ախթալայի միջնադարյան ամրոցը, Քոբայրի վանքը, եզակի խաչքարեր և բազմաթիվ այլ հուշարձաններ։

Կոտայքի մարզում Ազատ գետի և նրա վտակ Գողթի երկայնքով ձգվող Գառնու շունչ կտրող կիրճը հիասքանչ ուղղահայաց ժայռերի և զարմանալի գեղեցկության բնական քարերի համադրություն է։ Դրա ամենաֆանտաստիկ մասը այսպես կոչված «Քարերի սիմֆոնիան» է՝ օրենքով պաշտպանվող բնության հուշարձան։ Այն բաղկացած է պարադոքսալ համաչափ հսկա վեցանկյուն և հնգանկյուն բազալտե սյուներից (մոտ 50 մետր բարձրությամբ) և, ինչպես ասում են, ձևավորվել է հրաբխային ժայթքումից հետո։ Քանի որ ժայռերն ունեն վեցանկյուն ձևի երկար ուղղահայաց սյուների տեսք և հաճախ ասոցացվում են եկեղեցական երգեհոնի հետ, հուշարձանը կոչվում է նաև «Բազալտե երգեհոն»։ Իսկապես դժվար է հավատալ, որ այս կոկիկ և համաչափ տաշված քարերը կարող էր ստեղծել բնությունը, և ոչ թե մարդու ձեռքը։

Իր բուժիչ հանքային ջրերով, գեղեցիկ անտառներով, հովիտներով և կիրճերով հայտնի Դիլիջան առողջարանային քաղաքը (Տավուշի մարզ) գտնվում է Անդրկովկասի ամենահարուստ ազգային պարկի՝ Դիլիջան ազգային պարկի սրտում։ Այն հաճախ անվանում են «Հայկական Շվեյցարիա»՝ իր հարուստ բնության, փարթամ կանաչ անտառների և այդ խիտ անտառների մեջ գտնվող բյուրեղյա լճերի շնորհիվ։
Զբաղեցնելով 33 000 հեկտար՝ Դիլիջան ազգային պարկը հայկական բնության ամենահարմարավետ անկյուններից է, որը հայտնի է իր բյուրեղյա մաքուր օդով, հարուստ բուսական և կենդանական աշխարհով։ Այն բաժանված է երեք գոտու՝ արգելոցային, տնտեսական և ռեկրեացիոն։ Դիլիջան ազգային պարկը իդեալական վայր է բացօթյա ակտիվ հանգստի համար, այդ թվում՝ արշավների, ծաղիկների և թռչունների դիտարկման, լեռնային հեծանվավարության և այլնի։ Ավելին, էկոզբոսաշրջությամբ հետաքրքրվողների համար ռեկրեացիոն գոտում առանձնացված են բացատրական ցուցանակներով և ճանապարհային նշագրումներով 11 էկոերթուղիներ։

Արփի պահպանվող լանդշաֆտը (նախկինում՝ Գնիշիկ) գտնվում է Վայոց ձորի մարզում՝ Նորավանքի մոտ (վանքին մոտ լինելու պատճառով այն կոչվում է նաև «Նորավանքի կիրճ»)։ Կիրճի տարածքը հայտնի է իր հարուստ բուսական և կենդանական աշխարհով և բազմաթիվ քարանձավներով, որտեղ հայտնաբերվել են պղնձաքարի դարաշրջանի հնագույն կոշիկներ և ավանդական գինեգործական կառույցներ։ Այս տարածքը ճանաչվել է Թռչունների համար կարևոր տարածք (IBA)՝ համաշխարհային մասշտաբով անհետացման վտանգի տակ գտնվող թռչունների որոշ տեսակների բնակավայր լինելու համար։ Ավելին, այստեղ է ապրում երկրի ամենաթանկ կենդանիներից մեկը՝ կովկասյան ընձառյուծը։ Դեպի Նորավանք տանող ճանապարհը հիասքանչ է՝ հրաբխային գործունեության արդյունքում ձևավորված տպավորիչ ժայռային գոյացություններով, որոնք փոխում են իրենց գույնը՝ կախված օրվա ժամից։

Հայտնի Տաթևի վանքից 30 կիլոմետր հեռավորության վրա 14 տոննա կշռող ճոճվող կամուրջը միացնում է Հին Խնձորեսկը Նոր Խնձորեսկին։ Այս կամուրջը ձգվում է 160 մետր՝ շունչ կտրող գեղեցկության գեղատեսիլ կիրճի վրայով։ Խոր կիրճում գտնվելու պատճառով Խնձորեսկը կոչվել է «Խոր ձոր» կամ «Խորձորեսկ», որը հետագայում վերանվանվել է «Խնձորեսկ»։
Հին Խնձորեսկը Արևելյան Հայաստանի ամենամեծ գյուղերից էր։ Մեծ պատմական նշանակություն ունեցող այս քարանձավային գյուղը բաղկացած է մարդու ձեռքով փորված քարայրերից, որտեղ մարդիկ ապրել են մինչև 1950-ական թվականները։ Աղբյուրների համաձայն՝ այստեղ ապրող բնակչությունը հասել է 15000 մարդու, որոնք ապրում էին 3000 տներում, որոնց մեծ մասը փորված էր ժայռի մեջ։ Կային 2 եկեղեցի և 3 դպրոց, ինչը վկայում է ոչ միայն մեծաթիվ բնակչության, այլև գյուղի ակտիվ մշակութային և հոգևոր կյանքի մասին։

Արփի լիճը Հայաստանի թաքնված գեղեցկություններից է, որը գտնվում է Շիրակի մարզի Աշոցքի սարավանդում։ Սևանից հետո այն Հայաստանի երկրորդ կարևորագույն ջրային աղբյուրն է և գտնվում է ծովի մակարդակից 2025 մ բարձրության վրա։ 2009 թվականին լճի շուրջ ստեղծվել է ազգային պարկ՝ տարածքում բնակվող բույսերի մոտ 670, կաթնասունների 30, թիթեռների 90 և թռչունների 200 տեսակների բնական միջավայրը պաշտպանելու նպատակով։ Այստեղ աճող բույսերից 22 և թռչուններից 40 տեսակ գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Ազգային պարկն ընդգրկում է նաև մի շարք այլ փոքր լճեր, գետեր և խոնավ տարածքներ։

Խոսրովի պետական արգելոցը գտնվում է Արարատի մարզում՝ Խոսրովի անտառի պատմական տարածքում։ Այն աշխարհի ամենավաղ պահպանվող տարածքներից է, որը հիմնադրվել է 4-րդ դարում հայոց Խոսրով Գ թագավորի կողմից որպես որսատեղի։ Մոտ 23000 հեկտար տարածքում այն աչքի է ընկնում ասիական և եվրոպական բուսական ու կենդանական աշխարհի եզակի բազմազանությամբ։
Տարածքում աճում է բույսերի ավելի քան 1850 տեսակ, որոնցից 80-ը գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում, իսկ 24-ը էնդեմիկ են։ Կենդանական աշխարհը ներառում է ավելի քան 1500 տեսակ։ Ամենահայտնիներն են Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված գորշ արջը (Ursus arctos syriacus), բեզոարյան այծը (Capra aegagrus) և կովկասյան ընձառյուծը (Panthera pardus ciscaucasica)։
Արգելոցի հաջորդ առանձնահատկությունը նրա հարուստ պատմամշակութային ժառանգությունն է, որտեղ պահպանվել են հնագույն մշակութային օբյեկտներ, պատմաճարտարապետական հուշարձաններ, քարանձավային բնակավայրեր, հին միջնադարյան վանքեր և խաչքարեր։
Լանդշաֆտների հիասքանչ բազմազանությունը, հարուստ կենսաբազմազանությունը, անաղարտ անտառների մեծ բազմազանությունն արգելոցը դարձնում են եզակի վայր ոչ միայն Հայաստանում, այլև ողջ Կովկասյան տարածաշրջանում։

Երևանի Հանրապետության հրապարակում գտնվող Հայաստանի պատմության թանգարանը հիմնադրվել է 1919 թվականին։ Թանգարանում ցուցադրված են Հայկական լեռնաշխարհի մոտ 400000 արվեստի գործեր՝ նախապատմական ժամանակներից մինչև մեր օրերը։ Բաղկացած լինելով հնագիտության, դրամագիտության, ազգագրության, նոր և նորագույն պատմության բաժիններից՝ թանգարանը ցուցադրում է հայկական ճարտարապետության, հնագիտության, ազգագրության, պատմության բազմաթիվ արժեքավոր նմուշներ և իրականացնում հայոց պատմությանն ու մշակույթին նվիրված գիտական ծրագրեր։ Այսպիսով, սա լավագույն վայրն է հայ ժողովրդի պատմության և մշակույթի մասին տեղեկություններ ստանալու համար։

1921 թվականին հիմնադրված Ազգային պատկերասրահը Հայաստանի ամենամեծ պատկերասրահն է, որը գտնվում է Երևանի Հանրապետության հրապարակում՝ Պատմության թանգարանի հետ նույն շենքում։ Պատկերասրահի հավաքածուն պարունակում է կերպարվեստի և կիրառական արվեստի ավելի քան 26000 նմուշ՝ ներկայացված 56 ցուցասրահներում։ Այստեղ կարող եք տեսնել աշխարհահռչակ նկարիչների՝ Հովհաննես Այվազովսկու, Մարտիրոս Սարյանի, Մինաս Ավետիսյանի, Տորտորետոնի, Օգյուստ Ռոդենի, Մարկ Շագալի, Պիտեր Պաուլ Ռուբենսի, Գուստավ Կուրբեի և շատ ուրիշների աշխատանքները։ Պատկերասրահը բաղկացած է չորս բաժնից՝ Հայկական բաժին՝ 7000 ցուցանմուշով, Արտասահմանյան երկրների գեղանկարչության բաժին՝ եվրոպացի և ռուս նկարիչների գործերով, Քանդակագործության բաժին՝ հայ և օտարերկրյա քանդակագործների մոտ 1200 քանդակով և, վերջապես, Գրաֆիկայի բաժին՝ եզակի գրաֆիկայի և տպագրական գրաֆիկայի 12000 ցուցանմուշով։

1959 թվականին հիմնադրված Մատենադարանը աշխարհի հնագույն ձեռագրերի խոշորագույն պահոցներից է։ Պահոցը պարունակում է ավելի քան 17000 ձեռագիր, 450000 փաստաթուղթ և 3000 հնատիպ գիրք, որոնք ընդգրկում են հին և միջնադարյան հայ մշակույթի և գիտության բոլոր ոլորտները՝ պատմություն, աշխարհագրություն, քերականություն, փիլիսոփայություն, իրավունք, բժշկություն, մաթեմատիկա, գրականություն, մանրանկարչություն, երաժշտություն և այլն։ Այստեղ պահվող ամենահին ձեռագիրը 8-րդ դարով թվագրվող «Վեհամոր Ավետարանն» է։ Այստեղ կտեսնեք ամենամեծ հայկական գիրքը՝ «Մշո ճառընտիրը» (կշռում է 28 կգ), և ամենափոքրը (190 գ)։ Հայերեն ձեռագրերից բացի՝ այստեղ պահվում են արաբերեն, պարսկերեն, հունարեն, ասորերեն, լատիներեն, եթովպերեն, հնդկական, ճապոներեն և այլ լեզուներով ձեռագրեր։ Մատենադարանը ոչ միայն հին ձեռագրերի պահոց է, այլև ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ։ Այն կրում է հայոց այբուբենի ստեղծող Մեսրոպ Մաշտոցի անունը և համարվում է իսկական ազգային գանձ, որը ներկայացնում է հայ մշակույթի և պատմության հարստությունը։

Գաֆէսճեան կենտրոնը արվեստի թանգարան է, որը գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ հայտնի Կասկադ համալիրում։ Թանգարանի հիմնադիրը հայտնի հայ գործարար Ժերար Գաֆէսճեանն է, որը թանգարանին է նվիրել իր անձնական հավաքածուն։ Այստեղ ցուցադրված են ավելի քան 5000 արվեստի գործեր այնպիսի հայտնի արվեստագետների, ինչպիսիք են Ֆերնանդո Բոտերոն, Ստանիսլավ Լիբենսկին, Յարոսլավա Բրիխտովան, Հիրոշի Յամանոն, Դեյլ Չիհուլին, Բոհումիլ Էլիասը, Բերտիլ Վալիենը, Պավել Հլավան, Լինո Տալյապիետրան, Մարկ Փեյզերը և շատ ուրիշներ։ Ժամանակակից արվեստի եզակի գործերի ցուցադրությունից բացի՝ այստեղ ներկայացված են նաև արդի արվեստի մի շարք եզակի նմուշներ։ Թանգարանը բաղկացած է երկու առանձին բաժնից՝ արտաքին «Գաֆէսճեան քանդակների այգի» և ներքին «Գաֆէսճեան արվեստի սրահներ»։ Այսպիսով, Կասկադի աստիճաններով բարձրանալիս կարելի է հիանալ Գաֆէսճեանի ցուցադրության բազմաթիվ տպավորիչ քանդակներով։

1968 թվականին հիմնադրված «Էրեբունի» թանգարանը Հայաստանի կարևոր թանգարաններից է։ Ամրոցը, որը հայտնի է նաև որպես Արին Բերդ, հիմնադրվել է մ.թ.ա. 782 թվականին Ուրարտուի թագավոր Արգիշտի Ա-ի կողմից։ Ժամանակակից մայրաքաղաք Երևանի հիմնադրման թվական է համարվում ամրոցի կառուցման թվականը, իսկ Երևան անունը ստուգաբանորեն ծագում է Էրեբունի անունից։
Էրեբունի ամրոցը Ուրարտական թագավորության հզոր ռազմական հենակետ և ռազմավարական օբյեկտ էր։ Այն նաև այդ ժամանակի խոշոր տնտեսական, քաղաքական և մշակութային կենտրոններից էր։
Ակնհայտորեն, 2800-ամյա ամրոցի զգալի մասը չի պահպանվել մինչև մեր օրերը։ Ամրոցի որոշ մասեր վերականգնվել են և պահպանվում են թանգարանում, որը ներառում է Արին Բերդ, Կարմիր Բլուր, Շենգավիթ մասնաճյուղերը, որտեղ կտեսնեք արտեֆակտների, գավաթների, կարասների, խեցեղենի, բրոնզե ապարանջանների և բազմաթիվ այլ իրերի մեծ հավաքածու, որոնք պատմում են միջնաբերդի կյանքի մասին։ Այս բոլոր իրերը հայտնաբերվել են պեղումների ժամանակ։ Այստեղ կտեսնեք Երևանի «անձնագիրը»՝ Էրեբունի քաղաքի հիմնադրման մասին սեպագիր արձանագրությունը։

Սերգեյ Փարաջանովը հայկական և առհասարակ համաշխարհային կինոյի ամենանշանավոր դեմքերից է։ Նա խորհրդային հայ կինոռեժիսոր և նկարիչ էր, որը մեծ ներդրում է ունեցել խորհրդային կինեմատոգրաֆիայի զարգացման գործում՝ հայկական, ուկրաինական և վրացական կինոյի միջոցով։ 1988 թվականին հիմնադրված Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանը Երևանի ամենահայտնի թանգարաններից է, որը հայտնի է իր եզակի ցուցադրություններով։ Նրա աշխատանքների երևակայությունը, առեղծվածայնությունն ու արվեստը կտպավորեն թանգարան այցելող յուրաքանչյուրին. այստեղ ներկայացված է Փարաջանովի գեղարվեստական և գրական ժառանգությունը՝ նրա ավելի քան 600 աշխատանք, այդ թվում՝ ինստալյացիաներ, գծանկարներ, տիկնիկներ, գլխարկներ և կոլաժներ։ Այս տպավորիչ մշակութային կենտրոն են այցելել բազմաթիվ հայտնի մարդիկ, ինչպիսիք են Վլադիմիր Պուտինը, Պաուլո Կոելյոն, Վիմ Վենդերսը, Դոնալդ Կնուտը, Էնրիկա Անտոնիոնին, Առնոլդ Ռյուտելը, Տարյա Հալոնենը և ուրիշներ։ Թանգարանը կազմակերպել է մոտ 50 ցուցահանդես Մոսկվայում, Հոլիվուդում, Տոկիոյում, Հռոմում, Կաննում, Աթենքում և Թեհրանում։

Եթե ցանկանում եք մի փոքր զգալ հայկական մշակույթը և ծանոթանալ հայկական խառնվածքին, պետք է այցելեք Վերնիսաժ։ Այն բացօթյա շուկա և ցուցահանդես է, որտեղ ցուցադրվում են հայկական տարբեր արվեստի գործեր և ձեռագործ իրեր։ Այստեղ առաջարկվում են ազգային հուշանվերների, գորգերի, պայուսակների, նկարների, զարդերի և այլ ավանդական իրերի տարբեր տեսակներ։

Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրը կամ Ծիծեռնակաբերդը նվիրված է Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին։ 1967 թվականին Երևանում կառուցված հուշահամալիրը ներառում է 1995 թվականին բացված Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը։
Հայոց ցեղասպանությունն իրականացվել է Օսմանյան կառավարության կողմից 1915 թվականին։ Մոտ 1,5 միլիոն հայ բնաջնջվեց, քշվեց իր տներից և ենթարկվեց մահվան երթերի։ Սպանվեցին մոտ 270 հայ մտավորականներ և համայնքային առաջնորդներ։ Միլիոնավոր հայեր արտագաղթեցին և սփռվեցին ամբողջ աշխարհով մեկ։
Այս վայրը շատ կարևոր է բոլոր հայերի համար։ Ամեն տարի Հիշատակի օրը (ապրիլի 24-ին) մենք հավաքվում ենք այնտեղ՝ հարգելու ջարդերի զոհերի հիշատակը՝ ծաղիկներ դնելով անմեղ զոհերի հավերժական կրակի շուրջ։ Թանգարանը, որի առաքելությունն է Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչել որպես անընդունելի սարսափելի ոճիր, ցուցադրում է ցեղասպանությանն առնչվող լուսանկարներ, փաստաթղթեր, գրքեր, զեկույցներ և ֆիլմեր։

1970 թվականին հիմնադրված «Մայր Հայաստան» ռազմական թանգարանը գտնվում է Հաղթանակի այգում՝ բլրի վրա վեր խոյացող Մայր Հայաստան հուշարձանի տակ։ Մայր Հայաստանի 22 մետրանոց արձանը մայրաքաղաքի գլխավոր խորհրդանիշներից է, որը խորհրդանշում է խաղաղություն ուժի միջոցով։ Այն ցույց է տալիս, որ ոչ միայն տղամարդիկ, այլև կանայք են պայքարել Հայաստանի անկախության համար։
Թանգարանն ունի ավելի քան 30000 ցուցանմուշ և բաղկացած է 2 հիմնական թեմայից՝ ռազմական ցուցանմուշներով, որոնք նվիրված են Առաջին համաշխարհային պատերազմում և Արցախի Հանրապետության ազատագրման գործում Հայաստանի դերին։

1978 թվականին հիմնադրված Հայաստանի ժողովրդական արվեստի թանգարանը Երևանում գտնվող եզակի մշակութային կենտրոն է՝ Դիլիջանում (Տավուշի մարզ) մասնաճյուղով։ Այն մշակութային կենտրոն է, որտեղ ցուցադրվում են տարբեր դարաշրջանների հայկական դեկորատիվ-կիրառական արվեստի և կերպարվեստի նմուշներ։ Թանգարանում պահվում է ավանդական հայկական գորգերի, կարպետների, զարդերի, խեցեղենի, նկարների, մետաղի և քարի փորագրության, ասեղնագործության և դեկորատիվ-կիրառական արվեստի բազմաթիվ այլ նմուշների մոտ 12000 ցուցանմուշ։